Bệnh quai bị: Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng và cách phòng ngừa hiệu quả

Bệnh quai bị, còn có tên gọi khác là viêm tuyến mang tai, là một bệnh lý truyền nhiễm cấp tính do virus gây nên. Dù không phải là bệnh nguy hiểm đến tính mạng nhưng quai bị có thể để lại những biến chứng nặng nề nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, các biến chứng có thể xảy ra và cách phòng ngừa hiệu quả căn bệnh này.

Nguyên nhân và đường lây truyền của bệnh quai bị

Bệnh quai bị là do virus quai bị (Mumps virus) thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Virus này lây lan chủ yếu qua đường hô hấp, qua các giọt bắn nhỏ li ti khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mũi, họng của người nhiễm bệnh hoặc chạm vào các vật dụng bị nhiễm virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng cũng có thể khiến bạn bị lây bệnh.

Quai bị có lây được không? Câu trả lời là có, quai bị là một bệnh rất dễ lây lan trong cộng đồng, đặc biệt là ở những nơi tập trung đông người như trường học, nhà trẻ.

Quai bị lây như thế nào? Virus quai bị xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp và bắt đầu nhân lên tại các tế bào niêm mạc đường hô hấp trên. Sau đó, virus theo đường máu lan đến các tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai, gây viêm và sưng tấy.

Dấu hiệu và triệu chứng nhận biết bệnh quai bị

Thời gian ủ bệnh của quai bị thường kéo dài từ 12 đến 25 ngày, trung bình là 18 ngày. Khi khởi phát, người bệnh thường có các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ đến vừa, đau đầu, mệt mỏi, chán ăn, đau cơ.

Triệu chứng đặc trưng nhất của quai bị là sưng đau một hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai. Vùng sưng thường bắt đầu từ dưới dái tai, lan dần xuống vùng cổ, khiến khuôn mặt bệnh nhân trông như bị “méo mó”. Khi chạm vào, vùng sưng nóng, đỏ và rất đau, đặc biệt khi nhai hoặc nuốt.

Một số dấu hiệu khác có thể gặp bao gồm:

• Đau tai.
• Khô miệng.
• Khó nói, khó nhai.
• Sốt cao, đặc biệt ở trẻ em.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh quai bị

Mặc dù quai bị thường tự khỏi sau 2-3 tuần, nhưng nếu không được chăm sóc đúng cách hoặc do cơ địa nhạy cảm, bệnh có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe:

• Viêm tinh hoàn: Đây là biến chứng thường gặp nhất ở nam giới sau tuổi dậy thì, chiếm khoảng 20-50% trường hợp. Viêm tinh hoàn có thể gây đau, sưng và teo tinh hoàn, dẫn đến vô sinh hoặc giảm khả năng sinh sản.
• Viêm buồng trứng: Tương tự như viêm tinh hoàn ở nam giới, viêm buồng trứng có thể xảy ra ở nữ giới, gây đau bụng dưới, rối loạn kinh nguyệt và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
• Viêm tụy cấp: Khoảng 3-7% người mắc quai bị có thể bị viêm tụy cấp. Triệu chứng bao gồm đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn mửa.
• Viêm não, viêm màng não: Đây là biến chứng nguy hiểm, chiếm tỷ lệ khoảng 20-25% ở trẻ em. Triệu chứng bao gồm sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói, co giật, cứng cổ, rối loạn ý thức.
• Viêm cơ tim, viêm khớp, viêm tuyến lệ, điếc: Các biến chứng này ít gặp hơn nhưng cũng có thể xảy ra.

Viêm não, viêm màng não là biến chứng khá thường gặp ở trẻ em, với tỷ lệ khoảng 20-25%

Viêm tụy cấp do quai bị gặp khoảng 3-7%, thường xảy ra ở người lớn

Bị quai bị sưng ở đâu? Thường là sưng ở vùng tuyến nước bọt mang tai, nhưng các biến chứng có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ ngay lập tức nếu có các dấu hiệu sau:

• Sốt cao liên tục không hạ.
• Đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn ói.
• Cứng cổ, nhạy cảm với ánh sáng.
• Co giật, lơ mơ, thay đổi ý thức.
• Đau bụng dữ dội.
• Sưng đau dữ dội ở tinh hoàn hoặc vùng bụng dưới.
• Các triệu chứng không thuyên giảm sau 10 ngày hoặc có dấu hiệu nặng hơn.

Các phương pháp điều trị và chăm sóc người bệnh quai bị

Hiện nay, chưa có thuốc đặc trị để tiêu diệt virus quai bị. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng:

• Nghỉ ngơi: Người bệnh cần nghỉ ngơi tại nhà, tránh tiếp xúc với người khác để ngăn ngừa lây lan.
• Hạ sốt và giảm đau: Sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau không kê đơn như paracetamol hoặc ibuprofen theo chỉ định của bác sĩ.
• Chườm ấm hoặc lạnh: Chườm khăn ấm hoặc lạnh lên vùng sưng đau có thể giúp giảm khó chịu.
• Chế độ dinh dưỡng: Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ. Uống nhiều nước để tránh mất nước. Tránh các loại thức ăn, đồ uống có vị chua, cay hoặc quá nóng.
• Vệ sinh răng miệng: Vệ sinh răng miệng sạch sẽ bằng nước muối ấm hoặc dung dịch sát khuẩn nhẹ nhàng.

Chăm sóc người bị quai bị đòi hỏi sự kiên nhẫn và tuân thủ các hướng dẫn y tế để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Giai đoạn khởi phát, người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ đến vừa

Cách phòng ngừa bệnh quai bị hiệu quả

Biện pháp phòng ngừa bệnh quai bị hiệu quả nhất là tiêm vắc-xin phòng bệnh. Vắc-xin MMR (sởi - quai bị - rubella) là loại vắc-xin được sử dụng phổ biến. Trẻ em cần được tiêm đủ 2 mũi theo lịch tiêm chủng của Bộ Y tế.

Ngoài ra, cần thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân và cộng đồng:

• Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Che miệng khi ho, hắt hơi.
• Tránh tiếp xúc gần với người bị bệnh.
• Vệ sinh sạch sẽ đồ dùng cá nhân, nhà cửa.
• Đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ, lối sống lành mạnh để tăng cường sức đề kháng.

Một số cách phòng bệnh quai bị khác bao gồm việc nâng cao ý thức cộng đồng về bệnh và các biện pháp phòng tránh.

Quai bị có bị lại không? Một khi đã mắc bệnh và hồi phục, cơ thể thường có miễn dịch suốt đời với virus quai bị. Tuy nhiên, trong một số trường hợp hiếm gặp, bệnh nhân có thể tái nhiễm.